Ở người đang tiêm insulin, xét nghiệm C-peptid giúp đánh giá tụy còn tự tiết insulin đến mức nào. Khi tế bào beta của tụy tạo insulin, chúng đồng thời giải phóng C-peptid. Insulin tiêm từ ngoài không đưa thêm C-peptid vào máu. Vì vậy, bác sĩ có thể dùng phép đo này để xem phần insulin do cơ thể tạo ra, nhưng cần đọc cùng đường huyết và hoàn cảnh lấy mẫu trước khi điều chỉnh điều trị.

Vì sao đang tiêm insulin vẫn đo được hoạt động tiết insulin của tụy?
Trong tế bào beta, insulin ban đầu được tạo ra dưới dạng một phân tử tiền chất. Khi tiền chất được cắt thành insulin trưởng thành, phần nối được tách ra chính là C-peptid. Hai chất đi vào máu cùng lúc. C-peptid lưu lại trong tuần hoàn lâu hơn insulin. Nồng độ C-peptid đo được cung cấp thông tin gián tiếp về hoạt động tiết insulin tự nhiên tại thời điểm khảo sát.
Hãy hình dung một người đã tiêm insulin theo đơn nhiều năm. Trên phiếu của người này vẫn có một giá trị C-peptid đo được. Điều đó phù hợp với khả năng tụy còn tiết một phần insulin. Tuy nhiên, “còn tiết” và “tiết đủ để kiểm soát đường huyết mà không cần thuốc” là hai câu hỏi khác nhau. Một kết quả có thể đo được không phải căn cứ để tự bỏ mũi tiêm tiếp theo.

Những thông tin cần đọc cùng C-peptid
| Thông tin | Cần kiểm tra | Vì sao cần biết? |
|---|---|---|
| C-peptid | Giá trị, đơn vị, khoảng tham chiếu và tên phép đo. | Phân biệt kết quả của chính mẫu với mốc tham khảo của phương pháp. |
| Glucose máu | Giá trị đường huyết đo cùng thời điểm nếu được chỉ định. | Tụy thường tiết lượng insulin khác nhau khi đường huyết thấp và khi đường huyết cao. |
| Điều kiện lấy mẫu | Giờ lấy, lúc đói hay sau ăn, giờ tiêm insulin và thuốc liên quan. | Giúp giải thích kết quả và quyết định các lần đo có so sánh được không. |
Một lỗi thường gặp là lấy C-peptid trên phiếu hôm nay rồi ghép với đường huyết lúc đói tuần trước. Cách ghép ấy không cho thấy tụy đã đáp ứng thế nào với nồng độ glucose trong buổi lấy mẫu hôm nay. Nếu chỉ có số từ máy đo tại nhà, ghi rõ thời điểm và nguồn đo; nếu không có số cùng thời điểm, hãy để trống thay vì điền một giá trị gần giống để bảng trông đầy đủ.
Cùng một giá trị thấp, vì sao bác sĩ hỏi thêm về đường huyết?
Giả sử hai người có kết quả C-peptid gần giống nhau và đều ở phía thấp của khoảng tham chiếu. Người thứ nhất đã nhịn ăn, đường huyết cùng thời điểm ở mức thấp. Trong hoàn cảnh này, cơ thể thường giảm tiết insulin. Người thứ hai có đường huyết cao tại thời điểm lấy máu. Một mức C-peptid thấp trong khi glucose cao có thể gợi ý khả năng tiết insulin chưa đáp ứng nhu cầu. Điểm khác biệt nằm ở kích thích mà tụy đang nhận khi mẫu được lấy.
Cũng cần phân biệt mục đích đánh giá khả năng tiết insulin với mục đích tìm nguyên nhân hạ đường huyết. Khi đường huyết thực sự thấp, bác sĩ có thể quan tâm C-peptid có giảm tương xứng hay không, cùng với các xét nghiệm khác. Không tự kéo dài nhịn ăn hoặc thay đổi liều insulin để cố tạo một cơn hạ đường huyết cho lần xét nghiệm. Nếu có triệu chứng hạ đường huyết, ưu tiên xử trí theo hướng dẫn điều trị đã được cung cấp và tìm trợ giúp khi cần.

Lấy mẫu lúc đói, sau ăn hay theo nghiệm pháp?
Cách chuẩn bị phụ thuộc câu hỏi của bác sĩ. Mẫu lúc đói phản ánh hoạt động tiết trong điều kiện chưa ăn theo chỉ định. Mẫu sau ăn được hiểu trong bối cảnh đã có bữa ăn kích thích tiết insulin. Với một số câu hỏi, bác sĩ có thể yêu cầu làm nghiệm pháp có quy định riêng về chất kích thích, nơi thực hiện và thời điểm lấy máu. Không nên tự thay bữa ăn hay đổi giờ rồi dùng kết quả như thể đã thực hiện đúng nghiệm pháp.
Ví dụ, giấy hẹn chỉ ghi “C-peptid sau ăn” nhưng người bệnh không nhớ cần lấy lúc nào. Khi đặt lịch, hãy hỏi lại nơi chỉ định cần tính mốc từ thời điểm nào của bữa ăn và lấy sau bao lâu. Nếu đã ăn trước một lịch hẹn vốn dành cho mẫu đói, báo đúng giờ ăn cho nhân viên tiếp nhận. Cơ sở sẽ phối hợp xác nhận có thể lấy mẫu theo mục đích khác hay cần hẹn lại.
C-peptid cao có nghĩa là đang tiêm thừa insulin không?
Insulin tiêm không chứa C-peptid, nên không thể dùng nồng độ C-peptid làm phép đo trực tiếp lượng insulin vừa tiêm. Ở một số người có tình trạng đề kháng insulin, tụy tiết nhiều insulin hơn để đáp ứng nhu cầu của cơ thể. C-peptid khi đó có thể cao. Mặt khác, chức năng thận cũng ảnh hưởng đến việc thải trừ C-peptid. Nếu có bệnh thận, hãy mang các kết quả đánh giá chức năng thận gần đây để bác sĩ có thêm căn cứ.
Việc chọn liều insulin còn dựa vào loại insulin, bữa ăn, đường huyết theo thời gian, các lần hạ đường huyết và mục tiêu điều trị. Hai người có cùng C-peptid chưa chắc cần cùng liều. Nếu có nhiều lần hạ đường huyết hoặc khó kiểm soát đường huyết, nên liên hệ nhóm điều trị để xem lại phác đồ thay vì chờ một kết quả C-peptid rồi tự thay đổi số đơn vị tiêm.
Có thể dùng một phiếu để xác định típ đái tháo đường không?
C-peptid có ích khi bác sĩ cần làm rõ mức độ thiếu insulin hoặc đánh giá một trường hợp chưa rõ típ. Nhưng kiểu bệnh còn liên quan đến thời điểm khởi phát, diễn biến theo thời gian, tiền sử và đôi khi cả các tự kháng thể. Có người vẫn còn một phần hoạt động tiết insulin ở thời điểm đánh giá. Có người mắc đái tháo đường típ 2 lâu năm nhưng khả năng tự tiết đã suy giảm đáng kể. Chỉ nhìn một chữ “thấp” trên phiếu không giúp phân biệt đầy đủ các tình huống này.
Khi so sánh C-peptid qua các lần đo, cần kiểm tra đơn vị, chẳng hạn ng/mL hoặc nmol/L, và điều kiện lấy mẫu lúc đói hay sau kích thích. Nếu điều kiện khác nhau, bác sĩ có thể cần hẹn một lần đo theo quy trình thống nhất trước khi kết luận tăng hoặc giảm.
Chuẩn bị cho buổi lấy mẫu tại Green Lab
Gửi đúng tên xét nghiệm và chỉ định liên quan đến glucose nếu có. Hỏi trước về thời gian nhịn ăn, cách dùng thuốc buổi sáng và việc mẫu có cần lấy tại cơ sở thực hiện nghiệm pháp hay không. Không tự ngưng insulin để “đo cho đúng”. Mang danh sách thuốc, ghi giờ tiêm thực tế và cho nhân viên biết nếu đã ăn, có triệu chứng hạ đường huyết hoặc phải xử trí hạ đường huyết trước giờ hẹn.
Xem thông tin xét nghiệm C-peptid tại Green Lab. Khi cần đặt lịch lấy mẫu xét nghiệm tận nơi, gửi tên xét nghiệm trên đơn và khung giờ bác sĩ yêu cầu để trung tâm xác nhận.
Đăng ký xét nghiệm tại Green Lab
Phí lấy mẫu tận nơi tại Green Lab là 10.000đ/lần, chưa gồm tiền xét nghiệm. Khi đặt lịch, nhân viên báo tổng chi phí, hướng dẫn chuẩn bị và thời gian dự kiến trả kết quả theo danh mục đăng ký.
Liên hệ 1900 63 65 88 hoặc đặt lịch lấy mẫu tại nhà. Địa chỉ Green Lab: 76–78 Khâm Thiên, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội.
Nguồn tham khảo: MedlinePlus: xét nghiệm C-peptide.